۸ بهمن

مرز احتیاط با وسواس

زمان مورد نیاز برای مطالعه‌ی این مطلب، فقط: ۸ دقیقه

سؤال: با توجه به این که سالم‌ترین راه، احتیاط است و این که در منهاج فردوسیان، قانونی وجود دارد که بر طبق آن تا جایی که امکان دارد باید احتیاط کرد، چطور مرز میان احتیاط و وسواس قابل شناسایی است؟

جواب: احتیاط، راهی روشن و مطمئن است و کسی که از آن راه حرکت کند، یقیناً به مقصد خواهد رسید. اما وسواس، حالت بیماری و ناسلامتی روان‌تنی است. برای روشن شدن بحث و فرق‌های این دو، نخست به تعریف لغوی و علمی هر کدام می‌پردازیم.

وسواس در لغت:
اندیشه‌ی بد و آنچه در دل گذرد. هر بدی که به قلب خطور کند و هر چیزی که در آن خیر و صلاح نباشد. عبارت است از خواطر نفسانیه‌ی جسمانیه، خواه عقلی باشد، خواه حسی باشد و خواه غیر آن که دورکننده است از قرب حق. آنچه شیطان در دل افکند. آنچه شیطان در دل انسان افکند و او را به کار بد برانگیزد. (لغت‌نامه دهخدا)

وسواس در روانشناسی:
وسواس، تکرار بدون اراده‌ی افکار ناخوشایند است و اگر چه فرد می‌فهمد که این افکار نامناسب و غیر عادی است لیکن قادر به دور کردن آنها نیست.
وسواس تا اندازه‌ای در همه‌ی افراد بشر وجود دارد و مظاهر آن در شک و تردید، عدم قدرت در تمرکز فکری، فراموشی و گاهی کم‌خوابی دیده می‌شود؛ ولی هنگامی غیر عادی محسوب می‌شود که شخص مبتلا به آن می‌فهمد فکری که او را به خود مشغول کرده بسیار قوی است و هر چه سعی می‌کند آن را از خود دور سازد، نمی‌تواند و چون قادر به دور کردنش نیست، احساس می‌نماید که فکر مذکور بر او مسلط شده است.
وسواس یک ایده، فکر، تصور، احساس یا حرکت مکرر یا مضر است که با نوعى احساس اجبار و ناچارى ذهنى و علاقه به مقاومت در برابر آن همراه می‌باشد. بیمار متوجه بیگانه بودن حادثه نسبت‏ به شخصیت‏ خود بوده و از غیر عادى و نابهنجار بودن رفتار خودآگاه است. روانشناسان، وسواس را نوعى بیمارى از سرى نوروزهاى شدید مى‏دانند که تعادل روانى و رفتارى را از بیمار، سلب و او را در سازگارى با محیط، دچار اشکال مى‏سازد و این عدم تعادل و اختلال داراى صورتى آشکار است.
روانکاوان نیز وسواس را نوعى غریزه واخورده و ناخودآگاه معرفى مى‏کنند و آن را حالتى مى‏دانند که در آن، فکر، میل، یا عقیده‏اى خاص، که اغلب وهم‏آمیز و اشتباه است، آدمى را در بند خود مى‏گیرد، آنچنان که حتى اختیار و اراده را از او سلب کرده و بیمار را وامى‏دارد که حتى رفتارى را برخلاف میل و خواسته‏اش انجام دهد؛ و بیمار، هر چند به بیهودگى کار یا افکار خود آگاه است اما نمى‏تواند از قید آن رهایى یابد.
وسواس به صورتهاى مختلف بروز مى‏کند، مانند: اجتناب؛ تکرار و مداومت؛ تردید؛ شک در عبادت؛ ترس؛ دقت و نظم افراطى؛ اجبار و الزام؛ احساس بن بست؛ عناد و لجاجت، خود را در معرض تماشا گذاردن، دله دزدى، آتش زدن جایى، درآوردن جامه‌ی خود، بیقرارى، بهانه‏گیرى، بى‏خوابى، بدخوابى، بى‏اشتهایى و … تا جایی که به اطرافیان فرد وسواسی، این احساس دست مى‏دهد که نکند دیوانه شده باشد.
اشخاصی که مبتلا به وسواس هستند اعتماد به نفس ندارند و خود را موجودی بی‌ارزش و ناچیز می‌شمارند، چون نمی‌توانند افکار وسواسی را از خود دور کنند. البته وسواس، دارای سطوح مختلفی است بدین شرح:

وسواس سطح اول:
شخص مدت کوتاهی را برای مقاومت در برابر علائم صرف می‌کند و تقریباً هیچ گونه تداخلی در فعالیت‌های روزمره‌اش ندارد.

وسواس سطح دو:
این نوع وسواس، دارای علائم ملایم بوده و قابل توجه برای خود شخص و برای بیننده می‌باشد و باعث تداخل ملایمی در زندگی شخص می‌شود که شاید مدت زمان کوتاهی در مقابل آنان ایستادگی شود. این علائم، به آسانی برای دیگران قابل تحمل هستند.

وسواس سطح سه:
در این نوع از وسواس، علائم، تداخل مشخصی با زندگی معمولی دارند. شخص وسواسی، انرژی زیادی را برای مقاومت و کمک گرفتن از دیگران صرف می‌کند تا امور زندگی روزمره‌ی خود را بگذراند.

وسواس سطح چهار:
در این مرحله از وسواس، علائم بیماری، عاجز کننده و مداخله‌گرند. فعالیت روزمره‌ی بیمار، یک کشمکش فعال است. یعنی شخص مبتلا، شاید تمام وقت خود را برای ایستادگی در برابر علائم، صرف کند و کمک زیادی را از اطرافیان، برای ایفای وظیفه‌ی خود جلب نماید.

وسواس سطح پنج:
در این سطح از وسواس، علائم، کاملاً فلج‌کننده هستند. شخص وسواسی نیازمند نظارت مستقیم در اموری مانند خوردن، خوابیدن و غیره است و حتی در جزئی‌ترین تصمیم‌گیری‌ها یا جزئی‌ترین فعالیت‌ها، حمایت دیگران را طلب می‌کند. این نوع از وسواس، شدیدترین حالت آن است.
همچنین وسواس، انواع مختلفی دارد به این شرح:

۱ ـ وسواس فکرى:
این وسواس به صورت‌هاى مختلف خود را نشان مى‏دهد که برخى از نمونه‏هاى آن بشرح زیر است:
اندیشه درباره‌ی بدن: بدین گونه که بخشى مهم از اشتغالات ذهنى و فکرى بیمار متوجه بدن اوست. او دائماً به پزشک مراجعه مى‏کند و در صدد به‏دست آوردن دارویى جدید براى سلامت‏ بدنش است.
اندیشه در باره‌ی رفتار حال یا گذشته: مبتلای به این نوع از وسواس، مى‏اندیشد که چرا در گذشته چنین و چنان کرده؟ آیا حق داشته است فلان کار را انجام دهد یا نه؟ و یا آیا امروز که مرتکب فلان عملى مى‏شود، درست مى‏‌اندیشد یا نه؟ تصمیمات او رواست‏ یا ناروا؟
اندیشه در رابطه با اعتقادات: زمانى فکر وسواسى، زمینه را براى تضادها و مغایرت‏هاى اعتقادى فراهم مى‏سازد. مسایلى در زمینه‌ی مرگ و زندگی، خیر و شر، وجود خدا و پذیرش یا طرد مذهب، ذهن او را به خود مشغول مى‏‌دارد.
اندیشه‌ی افراطى: زمانى وسواس، در مورد امرى به صورت افراط در قبول یا رد آن است‏. با اینکه بیمار، خلاف آن را در نظر دارد ولى به صورتى است که گویى اندیشه‌ی مزاحمى بر او مسلط است که او را ناگزیر به دفاع از یک اندیشه‌ی غلط مى‏سازد. از آن، دفاع کرده و یا آن را طرد مى‏کند، بدون اینکه آن مسأله، کوچکترین ارتباطى با زندگى او داشته باشد. مثلاً در رابطه با دارویى، عقیده‏اى افراطى پیدا مى‏کند به گونه‏اى که طول عمر، بقاى زندگى و رشد خود را در گرو مصرف آن دارو مى‏داند، اگرچه در اثر مصرف، به چنان نتیجه‏‌اى دست نیابد.

۲ ـ وسواس عملى:
وسواس عملى به شکل‌هاى گوناگون، خود را بروز مى‏دهد که به نمونه‏ها و مواردى از آن اشاره مى‏کنیم:
شستشوى مکرر: مردم بر حسب عادت، تنها همین امر را وسواس مى‏دانند و این بیمارى در نزد زنان رایج‌تر است.
رفتار منحرفانه: جلوه آن در مواردى به صورت دزدى است و این امر حتى در افرادى دیده مى‏شود که هیچ‏گونه نیاز مادى ندارند.
دقت وسواسى: نمونه‏‌اش را در منظم کردن دکمه‌ی لباس و … مى‏بینیم و وضعیت فرد، به گونه‏‌اى است که گویى از این امر، احساس آرامش مى‌‏کند.
شمردن: شمارش‌‏های بی‌دلیل، در مواردى مى‏‌تواند از همین قبیل به حساب آید، مثل شمردن نرده‏‌ها یا موزاییک‌ها، با اصرار بر این که اشتباهى در این امر صورت نگیرد.
راه رفتن: گاهى وسواس‏ عملی به صورت راه رفتن اجبارى است. شخص از این سو به آن سو راه مى‌‏رود و اصرار دارد که تعداد قدم‌هایش معین و طبق ضابطه باشد. مثلاً فاصله‌ی بین دو نقطه، از ده قدم تجاوز نکند و کمتر از آن هم نباشد.

۳ ـ وسواس ترس:
صورت‌هاى ترس وسواسى عبارت است از: ترس از آلودگى، ترس از مرگ، ترس از دفع، ترس از محیط محدود، ترس از امرى خلاف اخلاق، ترس از تحقق آرزو.

۴ ـ وسواس الزام:
در این نوع وسواس، بیمار نمى‏‌تواند خود را از انجام عمل و یا فکرى بیرون آورد و در صورت رهایى از آن فکر و خوددارى از آن عمل، موجبات تنش در او پدید خواهد آمد.

راه‌های درمان وسواس:
براى درمان وسواس، مى‏‌توان از راه‌ها و ابزار مختلفی استفاده کرد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

۱ ـ تغییر آب و هوا:
دور ساختن بیمار از محیط خانواده و اقامت او در یک آسایشگاه و واداشتن او به زندگى در یک منطقه‌ی خوش آب و هوا براى تخفیف اضطراب و درمان بیمار، اثرى آرامش‌بخش دارد.

۲ ـ تغییر شرایط زندگى:
از شیوه‏‌هاى دیگر درمان، این است که زندگى بیمار را در محیطى دیگر بکشانیم و وضع او را تغییر دهیم. او را باید به محیطى کشاند که در آن، مسأله‌ی حیات سالم و دور از اغتشاش و اضطراب مطرح باشد و بناى اصلى شخصیت او از دستبردها، دور و در امان باشد. بررسی‌هاى تجربى نشان مى‏‌دهند که در مواردى، با تغییر شرایط زندگى و حتى تغییر خانه و محل کار و زندگى، بهبود کامل حاصل مى‏‌شود.

۳ ـ ایجاد اشتغال و سرگرمى:
تطهیرهاى مکرر و دوباره‏‌کارى‏‌ها، بدان خاطر است که بیمار، وقت و فرصتى کافى براى انجام آن در خود احساس مى‏‌کند و وقت و زمانى زیاد در اختیار دارد. بدین سبب ضرورى است در حدود امکان، سرگرمى او زیادتر گردد تا وقت اضافى نداشته باشد. اشتغالات یکى پس از دیگرى او را وادار خواهد کرد که نسبت‏ به برخى از امور بى‏‌اعتماد گردد، از جمله وسواس.

۴ ـ زندگى در جمع:
فرد وسواسى را باید از گوشه‏‌گیرى و تنهایى بیرون کشاند. زندگى در میان جمع، مى‏‌تواند عامل و سببى براى رفع این حالت ‏باشد. ترتیب دادن مسافرت‌هاى دسته‌جمعى که در آن، همه‌ی افراد، ناگزیر شوند شیوه‌ی واحدى را در زندگى پذیرا شوند، در تخفیف و حتى درمان این بیمارى، مخصوصاً در افراد کم‌رو، مؤثر است.

۵ ـ شیوه‏‌هاى اخلاقى:
رودربایستى‏‌ها و ملاحظات فیمابین که هر انسانى به نحوى با آن مواجه است، تا حدود زیادى سبب تخفیف این بیمارى مى‏‌شود. طرح سؤالات انتقادى توأم با لطف و شیرینى، بویژه از سوى کسانى که محبوب و مورد علاقه‌ی بیمارند، در امر سازندگى بیمار بسیار مؤثر است و مى‏‌تواند موجب پیدایش تخفیف‌هایى در این رابطه شود. البته باید سعى بر این باشد که انتقاد، به ملامت منجر نشود و روح بیمار را نیازارد. احیاى غرور بیمار نیز در مواردى، بسیار سبب درمان و نجات او از عوامل آزاردهنده و خفت و خوارى ناشى از پذیرش رفتارهاى ناموزون وسواسى است و به بیمار قدرت مى‏‌دهد. گاهى لازم است غرور فرد را با انتقادى ملایم، زیر سؤال برد و با کنایه به او تفهیم کرد که عُرضه‌ی اداره و نجات خویش را ندارد، تا او بر سر غرور آید و خود را بسازد. باید به او القا کرد که مى‏‌تواند خود را از این وضع نجات دهد. همچنین باید به بیمار، اجازه داد که درباره‌ی افکار خود، اگر چه بى‌معنى است، صحبت کند و از انتقاد ناراحت نباشد.

۶ ـ زیر پا گذاشتن موضوع وسواس:
در مواردى براى درمان بیمار، چاره‏‌اى نیست جز این که به او القا کنیم به قول معروف، به سیم آخر بزند، حتى با پیراهنى که آن را نجس مى‏‌داند و یا با دست و بدنى که تطهیر نکرده مى‏‌شمارد و … به نماز بایستد و وظیفه‏‌اش را انجام دهد. به عبارت دیگر، بیمار را وا داریم تا همان کارى که از آن مى‏‌ترسد را انجام دهد. تنها در چنین صورت است که در مى‏‌یابد هیچ واقعه‏‌اى اتفاق نمى‏‌افتد.

۷ ـ عدم پاسخ‌دهی:
مهمترین و کلی‌ترین راه درمان وسواس، بی‌توجهی به پیام‌های آن و عدم پاسخ‌دهی عملی به آن است. این بیماری در صورتی ادامه می‌یابد و تشدید می‌شود که به نداهای درونی آن که مبتنی بر تکرار عمل، یا دقت بی‌مورد و یا قضاوت غیر منطقی و افراطی نسبت به امور است، پاسخ‌دهی عملی شود. برای مقابله با این حالت، بهترین راه، بی‌اعتنایی به این پیام‌ها و ترتیب اثر ندادن به آنها است. اگر مدتی این روش عملی شود، به طور قطع از شدت ابتلا به آن کاسته خواهد شد.

۸ ـ تقابل به ضد:
برای کسانی که از آلودگی و نجاست، هراس دارند و این هراس، منشأ اضطراب و وسواس در آنها شده است، آلوده‌سازی عمدی شخص توسط خود او یا دیگران، از راه‌های درمان و رفع حساسیت به این امر است. اگر این روش با تکرار، تحمل شود به طور قطع مؤثر خواهد بود.

۹ ـ فرمان ایست:
در منابع علمی جدید، برای متوقف کردن افکار وسواسی، علاوه بر درمان‌های دارویی و قبل از آن درمان‌ها، از روش‌های خاصی استفاده می‌شود که مهمترین آنها، روش توقیف فکر نام دارد، بدین ترتیب که از بیمار خواسته می‌شود که به طور عمد، افکار وسواسی خود را آزاد بگذارد و در این بین، ناگهان درمانگر با صدای بلند و بیزارکننده، فریاد می‌زند: ایست! به نظر می‌رسد این عمل، جریان فکر وسواسی را متوقف می‌کند.

۱۰ ـ درمان دارویی:
بیماری وسواس چون دارای ریشه‌های هورمونی است و با فعالیت‌های هورمونی بدن نیز در ارتباط است، پزشکان با تجویز داروهایی سعی می‌نمایند فعالیت‌های هورمونی بدن را متعادل سازند و از این طریق کمک می‌کنند تا فرد بتواند راحت‌تر با این مشکل، طرف شود و آن را از خویش براند.

**********

احتیاط در لغت:
استوارکاری کردن. استوار کردن. به استواری فراگرفتن. دوراندیشی. پختگی. عاقبت‌اندیشی. مآل‌بینی.

احتیاط در علم فقه و اصول فقه:
احتیاط از دو بعد فقهی و اصولی مورد بحث قرار گرفته است. بحث احتیاط در فقه از آن جهت است که در کنار اجتهاد و تقلید یکی از راه‌های امتثال تکلیف است ولی در اصول فقه، از آن جهت است که مبنا و ملاک وجوب احتیاط در شبهات با قطع نظر از نوع مکلّف (مجتهد، مقلّد و یا محتاط) تبیین می‌گردد.

احتیاط بر دو قسم است:

۱. احتیاط عقلی ( قاعده اشتغال؛ اصل اشتغال ): احتیاط عقلی عبارت است از حکم عقل به لزوم فارغ کردن ذمّه از عهده‌ی تکلیف منجّز در صورت امکان آن. به عبارت ساده، عقل حکم می‌کند که هر جا تکلیفی بر عهده‌ی ما قرار گرفت، چنان عمل کنیم که یقیناً وظیفه‌ی خود را انجام داده باشیم.

احتیاط عقلی در سه مورد است:

یک) موارد شبهه حکمی بَدْوی، پیش از فحص از دلیل آن. هر گاه چیزی مشکوک باشد، قبل از جستجو از دلیل آن نمی‌توان به اصل برائت، تمسّک جست، بلکه تا پیش از تمام شدن جستجو، باید به حکم عقل، احتیاط کرد.

دو) موارد علم تفصیلی به تکلیف و شک در خروج از عهده‌ی آن. این مورد که از موارد شبهه‌ی موضوعی است، نه حُکمی، از بارزترین موارد احتیاط عقلی است؛ مانند آن که نمازگزار پس از به جا آوردن نماز، در داشتن طهارت هنگام نماز شک کند. به حکم عقل باید نماز دیگری با طهارت بخواند؛ زیرا نماز با طهارت، بر او واجب بوده است و اشتغال یقینی، فراغ یقینی را می‌طلبد.

سه) موارد علم اجمالی به تکلیف الزامی. فراغت ذمّه‌ی مکلّف در موردی که به وجود تکلیف الزامی اعم از وجوب و حرمت علم اجمالی دارد، جز با انجام همه‌ی احتمالات تکلیف یا ترک آن‌ها در صورت امکان احتیاط، میسّر نیست؛ مانند مورد علم اجمالی به حرمت یکی از دو زن بر او در شبهه‌ی تحریمی یا وجوب یکی از دو کار بر وی در شبهه‌ی وجوبی که در فرض نخست، ازدواج با هر دو زن را باید ترک کند و در فرض دوم، هر دو عمل‌ را باید انجام دهد.
البته جایی که احتیاط ممکن نیست، مانند دوران امر بین دو محذور، یعنی کاری یا واجب باشد و یا حرام، باید به اصل تخییر عمل کرد.

۲. احتیاط شرعی: احتیاط شرعی عبارت است از حکم شارع به لزوم انجام همه‌ی محتمَلات تکلیف یا اجتناب از همه‌ی آن‌ها ـ در موارد امکان احتیاط ـ هنگام شک و عدم دستیابی به واقع.

موارد احتیاط شرعی: احتیاط شرعی، حکم شارع به احتیاط است با قطع نظر از حکم عقل به آن. البته حکم شارع به احتیاط در پاره‌ای موارد همچون موارد جریان احتیاط عقلی، ناظر و ارشاد به حکم عقل است که جنبه‌ی تنبیهی و ارشادی دارد و از آن به حکم ارشادی تعبیر می‌شود.
تنها موردی که به اجماع، موضوع احتیاط شرعی است، احتیاط در امور مهم از نظر شرع است مانند ریختن خون یا آبروی دیگری، خواه مورد شبهه از شبهات حکمی باشد یا موضوعی. بنا بر این، کشتن یک انسان یا ریختن آبروی وی به مجرّد احتمال مهدور الدّم بودن یا غیر محترم بودن او، جایز نیست.
در شبهات حکمی بَدْوی تحریمی، پس از فحص و نیافتن دلیل، در این که احتیاط، واجب است یا نه، میان اصولیان و اخباریان اختلاف است. اصولیان بر خلاف اخباریان، آن را واجب ندانسته‌اند. این احتیاط از آن جهت شرعی است که اخباریان برای وجوب آن، به کتاب و سنّت استدلال کرده‌اند.

**********

نتیجه‌گیری:
چنان که ملاحظه کردید، بین احتیاط و وسواس، فرق بسیار است که بر هر کس در عبارات فوق، دقت کند، روشن می‌شود.
نکته‌ی دیگر، این است که عمل به رساله‌ی توضیح المسائل منهاج فردوسیان، منجر به وسواس نمی‌شود. یعنی نخواهید یافت موردی را که:
ـ وقتی فتوای برخی مراجع تقلید، عدم وجوب خمس در هدیه یا سرمایه است در حالی که احتیاط در پرداخت خمس هدیه یا سرمایه است، شخصی با عمل به احتیاط در این موضوع، دچار وسواس شود.
ـ وقتی فتوای برخی مراجع تقلید، صحیح بودن نماز در فلان صورت است ولی احتیاط در دو باره خواندن آن نماز باشد، کسی با عمل به احتیاط در این موضوع، دچار وسواس شود.
ـ وقتی فتوای برخی مراجع تقلید، قضا نداشتن روزه در فلان صورت است ولی احتیاط در قضای روزه‌ی آن روز باشد، کسی با عمل به احتیاط در این موضوع، دچار وسواس شود.
ـ وقتی فتوای برخی مراجع تقلید، اکتفا بر قضای روزه در فلان صورت، بدون نیاز به پرداخت کفاره است ولی احتیاط در پرداخت کفاره، علاوه بر قضای روزه‌ی آن روز باشد، کسی با عمل به احتیاط در این موضوع، دچار وسواس شود.
ـ وقتی فتوای برخی مراجع تقلید، پاک بودن فلان چیز با یکبار شستن باشد ولی احتیاط در دو بار شستن آن باشد، کسی با عمل به احتیاط در این موضوع، دچار وسواس شود.
و همینطور مسائل دیگر. امیدوارم جواب اشکال خود را دریافت کرده باشید.

موفق باشید
حاج فردوسی

کلمات کلیدی: , ,

1

 
 
 
1 نویسندگان
0 پاسخ‌ها
0 دنبال‌کنندگان
 
مرتب کردن بر اساس بیشترین بازخورد
مرتب کردن بر اساس داغ‌ترین دیدگاه
1 نویسندگان برتر
  مشترک شوید  
اشتراک برای:
ناشناس

خیلی ممنون .التماس دعا

fa فارسی
X